ШИМОЛИЙ БАҚТРИЯНИНГ МИЛ. АВВ. IV– II АСРЛАР МУДОФАА ИНШООТЛАРИ ҲУСУСИДА БАЪЗИ МУЛОҲАЗАЛАР
Referat
Ушбу мақолада Шимолий Бақтриянинг мил. авв. IV–II асрлар даври мудофаа иншоотлари тизими ва унинг ўзига хос хусусиятлари ёритилади. Ўрта Осиёга кириб келган Юнон маданияти бу даврда маҳаллий маданият анъаналари билан уйғунлашиб кетган ва ўзига хос такрорланмас маданиятнинг шаклланишига олиб келди. Бундай ўзига хослик кулоллик, бадиий санъат ва меъморчилик билан бир қаторда, мудофаа иншоотлари тизимида ҳам кузатилади. Шимолий Бақтрия ҳудудида мавжуд бўлган шаҳарлар мудофаасида ўзига хос тизим шаклланади. Мақолада ушбу тизимнинг таркибий қисми бўлган қалин мудофаа деворлари, протейхизма (қўшимча олд девор), ҳандақлар ҳақида алоҳида келтириб ўтилган. Улар мил. авв. IV–II асрлар даври Шимолий Бақтрия шаҳарларининг уч қаторли мудофаа тизимини таркибий қисмлари саналади. Ўз навбатида Шимолий Бақтрияда мудофаа иншоотлари тизими ҳақида ҳам алоҳида тўҳталиб ўтилган. Бундан ташқари эллинлашган Бақтриянинг шаҳар деворлари, миноралари ва ҳандақларнинг турлари ҳақида ҳам маълумотлар келтирилган. Мудофаа иншоотлари тизимига қалъалар, форпост (олдинги мудофаа истеҳкомлари), чегара деворлари, алоҳида жойлашган кузатув миноралари ва чегара мудофаа тизимлари киради. Шимолий Бақтрияда улар иккита мудофаа чизиғини ташкил этади.
Mualliflar haqida
Adabiyotlar ro'yxati
ИСПОЛЬЗОВАННАЯ ЛИТЕРАТУРА:
Абдуллаев К. Раскопки на Паёнкургане в Байсунском районе (Северная Бактрия) // АИ Уз. № 1. Самарканд, 2001. С. 25–30.
Абдуллаев К., Аннаев Т., Рахманов Ш. Отчет о работе узбекско-французской Бактрийской экспедиции за 1995 г. Самарканд, 1995. С. 17–18.
Бельш О. Фортификационная система на северо-западной границе Бактрии // КСИА. Вып. 259. М., 2020. С. 371–385.
Бикерман Э. Государство Селевкидов / Пер. с франц. Л. М. Глускиной. М.: Наука, 1985. 264 с.
Витрувий. Десять книг об архитектуре / Пер. Ф. А. Петровского. Архитектура-С. М., 2006. 328 с.
Гиршман Р. Раскопки французской археологической делегации в Беграме (Афганистан) // КСИИМК. Вып. 13. М.: Изд. Академии наук СССР, 1946. С. 10–16.
Двуреченская Н. Д. Крепостные стены с эксплуатируемым внутристенным пространством в фортификации Бактрии // КСИА. Вып. 264. М., 2021. С. 327–345.
Двуреченская Н. Д. К вопросу о северной границе Бактрии в эллинистическую эпоху // Эпоха империй. Восточный Иран от Ахеменидов до Сасанидов: история, археология, культура. Материалы Международной научной конференции, посвященной памяти Б. А. Литвинского. М., 2019. С. 99–113.
Двуреченская Н. Д. Предварительные материалы археологических работ 2014 г. на крепости Узундара // ПИФК. 1(47). Москва–Магнитогорск–Новосибирск. 2015. С. 124–133.
Долгоруков В. С. Оборонительные сооружения Дильберджина // Древняя Бактрия. Вып. 3. М.: Наука, 1984. С. 58–92.
Кошеленко Г. А. Греческий полис на эллинистическом Востоке. М.: Наука, 1979. 295 с.
Кругликова И. Т., Сарианиди В. И. Древняя Бактрия в свете новых археологических открытий // СА. № 4. М., Наука, 1971. С. 154–177.
Курбанов С. Археологические исследования цитадели Кампыртепа // Материалы Тохаристанской экспедиции. Вып. 1. Ташкент, San’at, 2000. С. 39–74.
Литвинский Б. А., Пичикян И. Р. Эллинистический храм Окса в Бактрии. Том I. М.: «Восточная литература» РАН, 2000. 503 с.
Мандельштам А. М., Певзнер С. Б. Работы Кафирниганского отряда в 1952–1953 гг. // МИА. 66. Изд.
Академии наук СССР. М., 1958. С. 290–324.
Пидаев Ш. Р. Термез Греко-Бактрийского времени в свете новых археологических раскопок // ОНУ.
№ 10–11. Ташкент: Фан, 1998. С. 48–53.
Пугаченкова Г. А. К исторической топографии Чаганиана // Труды ТашГУ. Вып. 200: Археология Средней Азии. VI. Ташкент, 1963. С. 49–64.
Пугаченкова Г. А. Халчаян. К проблеме к художественной культуры Северной Бактрии. Ташкент: Фан, 1966. 285 с.
Пугаченкова Г. А. Укрепления нижнего города // Дальверзинтепа – кушанский город на юге Узбекистана. Ташкент: Фан, 1978. С. 21–32.
Пугаченкова Г. А. Шортепе // ИМКУ. № 21. Ташкент: Фан, 1987. С. 21–45.
Рахманов Ш. А. Новые данные о стене на Железных воротах // ОНУ. 1–2. Ташкент: Фан, 1994. С. 51–54.
Рахманов Ш., Рапэн К. Железные ворота // Труды Байсунской научной экспедиции. Вып. 1. Ташкент: San’at, 2003. С. 22–32.
Ртвеладзе Э. В. Завоевания Александра Македонского и внедрение эллинско-македонской государственности // История государственности Узбекистана Т. 1: Вторая половина II тысячелетия до н. э. – III век н. э. / Отв. ред. Э. В. Ртвеладзе, Д. А. Алимова. Ташкент: Узбекистан, 2009. С. 132–142.
Ртвеладзе Э. В. Селевкидское царство // История государственности Узбекистана Т. 1: Вторая половина II тысячелетия до н. э. – III в. н. э. / Отв. ред. Э. В. Ртвеладзе, Д. А. Алимова. Ташкент: Узбекистан, 2009. С. 142–155.
Ртвеладзе Э. В. Стена Дарбанда Бактрийского // ОНУ. № 12. Ташкент: Фан. 1986. С. 34–39.
Ртвеладзе Э. В. Фрурион-святилище Кампыртепа // МТЭ. Т. 10. Ташкент: San’at, 2017. С. 14–45.
Ртвеладзе Э. В. Цитадель Дальверзинтепе // Дальверзинтепе – кушанский город на юге Узбекистана. Ташкент: Фан, 1978. С. 12–21.
Ртвеладзе Э. В., Горин А. Н. Новые находки эллинистических монет на городище Кампыртепа // Нумизматика и эпиграфика. Том XX. 2018. С. 89–109.
Ртвеладзе Э. В., Двуреченская Н. Д. Узундара – эллинистическая крепость Бактрии (материалы рекогносцировочно-разведывательных работ 2013 г.) // АУз. № 2(11). Самарканд. 2015. С. 37–46.
Ртвеладзе Э. В., Пидаев Ш. Р. Дренебактрийская крепость Талашкан-тепе I // РА. № 1. М.: Наука, 1993. С. 133–147.
Сабиров К. С., Пилипко В. Н. Раскопки оборонительных сооружений городища Зартепе // Древняя
Бактрия. Л.: Наука, 1974. С. 49–53.
Сагдуллаев А. С. К эволюции древних поселений Южного Узбекистана // Строительство и архитектура Узбекистана. Т. 9. 1976. С. 30–35.
Сверчков Л. Курганзол – крепость Александра на юге Узбекистана. Ташкент: SMI-ASIA, 2013. 185 с.
Сверчков Л. М., Ву Син. Храм огня V–IV вв. до н. э. Кизылтепа // Scripta Antiqua. Т. 8. Собрание. М, 2019. С. 96–128.
Сверчков Л. М., У Син, Бороффка Н. Раскопки Кызылтепа // АИУз. Вып. 8. Самарканд, 2012. С. 253–261.
Тургунов Б. А. Приемы фортификации античного Чаганиана // СА. № 1. М.: Наука, 1968. С. 39–47.
Шайдуллаев Ш. Б. Северная Бактрия в эпоху раннего железного века. Ташкент: изд-во Народного наследия имени А. Кодыри. 2000. 126 с.
Юркевич Э. А. Городище Кушанского времени на территории Северной Бактрии // СА. № 4. М.: Наука, 1965. С. 158–167.
Dvurechenskaya N. D. The hellenistic fortress of Uzundara//Urban cultures of Central Asia from the bronze age to the Karakhanids. Proceedings of the First International Congress on Central Asian Archaeology held at the University of Bern, 4–6 February 2016. Harrassowitz Verlag Wiesbaden, 2019. P. 153–162.
Leriche P. Les remparts d’Aï Khanoum et révolution de l’architecture défensive en Asie Centrale à l’époque hellénistique. In: Mélanges Pierre Lévêque. Tome 5: Anthropologie et société. Besançon: Université de Franche-Comté, 1990. PP. 207–217.
Leriche P. L’étude archéologique des fortifications urbaines grecques. In: Revue des Études Anciennes.
Tome 96, 1994, n°1–2. Fortifications et défense du territoire en Asie Mineure occidentale et méridionale.
Table ronde CNRS, Istanbul, 20–27 mai 1993. P. 9–27.
Leriche P. Aï Khanum et les conceptions defensives de l’orient hellénistique. // MDAFA. T. XXIX. Diffusion de Boccard 11, rue de Médicis. Paris, 1986. P. 85–95.
McNicoll, A. W. Hellenistic Fortifications from the Aegean to the Euphrates. Thèsis publ. with revisions and an additional chapter by N. P. Milner. Oxford, 1997. P. 171–181.
Meriç, R. Das Hinterland von Ephesos: Archäologisch-topographische Forschungen im Kaystros-Tal. Ergänzungshefte zu den Jahresheften des Österreichischen Archäologischen Institutes. Vienna: Österreichisches Archäologisches Institut, 2009.
Pimouguet-Pedarros I. Archéologie de la défense. Histoire des fortifications antiques de Carie (époques classique et hellénistique) Besançon: Institut des Sciences et Techniques de l’Antiquité, Presses Universitaires Franc-Comtoises. Paris, 2000. 508 р.
Veyve S. Le gimnase. Architecture, céramique, sculpture (Fouilles d’Aï Khanoum, VI) // MDAFA, T. XXX. Diffusion de Boccard 11, rue de Médicis. Paris. 1987. 127 р.
REFERENCES
Abdullaev K. 2001. Raskopki na Payonkurgane v Bajsunskom rajone (Severnaâ Baktriâ) (Excavations at Payonkurgan in the Baysun region (Northern Bactria) // Arheologicheskie issledovaniya v Uzbekistane (Archaeological researches in Uzbekistan). № 1. Samarkand, 25–30 (in Russian).
Abdullaev K., Annaev T., Rahmanov Š. 1995. Otčet o rabote uzbeksko-francuzskoj Baktrijskoj èkspedicii za 1995 g. (Report on the work of the Uzbek-French Bactrian expedition for 1995). Samarkand, 17–18 (in Russian).
Bel’š O. 2020. Fortifikacionnaâ sistema na severo-zapadnoj granice Baktrii (Fortification system on the northwestern border of Bactria) // Kratkie soobshcheniya instituta arheologii (Brief Communications of the Institute of Archeology). Issue 259. Moscow: 371–385 (in Russian).
Bikerman È. 1985. Gosudarstvo Selevkidov (State of the Seleucids) / Transl. L. M. Gluskina. Moscow.: Nauka, Publ., 264 (in Russian).
Vitruvij. 2006. Desât’ knig ob arhitekture (Ten books about architecture) / Transl. F. A. Petrovskiy. Moscow: Arkhitektura-С, Publ., 328 (in Russian).
Giršman R. 1946. Raskopki francuzskoj arheologičeskoj delegacii v Begrame (Afganistan) (Excavations of the French archaeological delegation in Begram (Afghanistan) // Kratkie soobshcheniya instituta istorii material’noj kul’tury (Brief Communications of the Institute of the History of Material Culture).
Issue 13. Moscow-Leningrad: Akademii nauk USSR Publ., 10–16 (in Russian).
Dvurečenskaâ N. D. 2021. Krepostnye steny s èkspluatiruemym vnutristennym prostranstvom v fortifikacii
Baktrii (Fortress walls with usable intra-wall space in Bactrian fortifications) // Kratkie soobshcheniya instituta arheologii (Brief reports of the Institute of Archeology). Issue 264. Moscow: 327–345 (in Russian).
Dvurečenskaâ N. D. 2019. K voprosu o severnoj granice Baktrii v èllinističeskuû èpohu (On the issue of the northern border of Bactria in the Hellenistic era) // Epoha imperij. Vostochnyj Iran ot Ahemenidov do Sasanidov: istoriya, arheologiya, kul’tura. Materialy Mezhdunarodnoj nauchnoj konferencii, posvyashchennoj pamyati B. A. Litvinskogo. Moscow: 99–113 (in Russian).
Dvurečenskaâ N. D. 2015. Predvaritel’nye materialy arheologičeskih rabot 2014 g. na kreposti Uzundara (Preliminary materials of archaeological work in 2014 on the fortress of Uzundara) // Problemy istorii, filologii, kul’tury (Problems of history, philology, culture). 1(47). Moskva, Magnitogorsk, Novosibirsk: 124–133 (in Russian).
Dolgorukov V. S. 1984. Oboronitel’nye sooruženiâ Dil’berdžina (Defensive structures of Dilberdzhin) // Ancient Bactria. Issue. 3. Moscow: Nauka, Publ., 58–92 (in Russian).
Košelenko G. A. 1979. Grečeskij polis na èllinističeskom Vostoke. (Greek polis in the Hellenistic East). Moscow: Nauka, Publ., 295 (in Russian).
Kruglikova I. T., Sarianidi V. I. 1971. Drevnââ Baktriâ v svete novyh arheologičeskih otkrytij (Ancient Bactria in the light of new archaeological discoveries) // Sovetskaya arheologiya (Soviet archeology). № 4. Moscow: Nauka, Publ., 154–177 (in Russian).
Kurbanov S. 2000. Arheologičeskie issledovaniâ citadeli Kampyrtepa (Archaeological research of the Kampyrtepa citadel) // Materials of the Tokharistan expedition. Issue 1. Tashkent: San’at, Publ., 39–74 (in Russian).
Litvinskij B. A., Pičikân I. R. 2000. Èllinističeskij hram Oksa v Baktrii. (Hellenistic temple of Oxus in Bactria). Vol. I. Moscow: Vostochnaya literature, Publ., 503 (in Russian).
Mandel’štam A. M., Pevzner S. B. 1958. Raboty Kafirniganskogo otrâda v 1952–1953 gg. (Works of the Kafirnigan Detachment in 1952–1953) // Materialy i issledovaniya po arheologii SSSR (Materials and research on archeology of the USSR). 66. Moscow: Akademii nauk USSR, Publ., 290–324 (in Russian).
Pidaev Š. R. 1998. Termez Greko-Baktrijskogo vremeni v svete novyh arheologičeskih raskopok (Termez of the Greco-Bactrian period in the light of new archaeological excavations) // Obshchestvennye nauki v Uzbekistane (Social sciences in Uzbekistan). № 10–11. Tashkent: Fan, Publ., 48–53 (in Russian).
Pugačenkova G. A. 1963. K istoričeskoj topografii Čaganiana (On the historical topography of Chaganian) // Trudy TashGU (Proceedings of the Tashkent State University). Issue 200. Tashkent: 49–64 (in Russian).
Pugačenkova G. A. 1966. Halčaân. K probleme k hudožestvennoj kul’tury Severnoj Baktrii (Khalchayan. To the problem of the artistic culture of Northern Bactria). Tashkent: Fan, Publ., 285 (in Russian).
Pugačenkova G. A. 1978. Ukrepleniâ nižnego goroda (Fortifications of the lower city) // Dal’verzintepa kushanskij gorod na yuge Uzbekistana. Tashkent: Fan, Publ., 21–32 (in Russian).
Pugačenkova G. A. 1987. Šortepe // IMKU (The History of Material culture of Uzbekistan). № 21. Tashkent: “Fan” Publ., 21–45 (in Russian).
Rahmanov Š. A. 1994. Novye dannye o stene na Železnyh vorotah (New data on the wall at the Iron Gates) // Obshchestvennye nauki v Uzbekistane (Social sciences in Uzbekistan). 1–2. Tashkent: Fan, Publ., 51–54 (in Russian).
Rahmanov Š., Rapèn K. 2003. Železnye vorota (Iron Gates) // Trudy Bajsunskoj nauchnoj ekspedicii. (Proceedings of the Baysun Scientific Expedition.) Issue 1. Tashkent: San’at, Publ., 22–32 (in Russian).
Rtveladze È. V. 2009. Zavoevaniâ Aleksandra Makedonskogo i vnedrenie èllinsko-makedonskoj gosudarstvennosti (The conquests of Alexander the Great and the introduction of the Hellenic- Macedonian statehood) // Istoriya gosudarstvennosti Uzbekistana Vol. 1. Vtoraya polovina II
tysyacheletiya do n. e. – III vek n. e. / Otv. red. E. V. Rtveladze, D. A. Alimova. Tashkent: Uzbekistan, Publ., 132-142 (in Russian).
Rtveladze È. V. 2009. Selevkidskoe carstvo (The Seleucid Kingdom) // Istoriya gosudarstvennosti Uzbekistana T. 1: Vtoraya polovina II tysyacheletiya do n. e. – III vek n. e. / Otv. red. E. V. Rtveladze, D. A. Alimova. Tashkent: “Uzbekistan” Publ., 142-155 (in Russian).
Rtveladze È. V. 1986. Stena Darbanda Baktrijskogo (Wall of Darband of Bactria) // Obshchestvennye nauki v Uzbekistane (Social sciences in Uzbekistan). № 12. Tashkent: Fan, Publ., 34–39 (in Russian).
Rtveladze È. V. 2017. Frurion-svâtiliŝe Kampyrtepa (Frurion-sanctuary of Kampyrtepa) // Materialy Toharistanskoj ekspedicii (Materials of the Tokharistan expedition). Issue. 10. Tashkent: San’at, Publ., 14–45 (in Russian).
Rtveladze È. V. 1978. Citadel’ Dal’verzintepe (Citadel of Dalverzintepe) // Dal’verzintepe – kushanskij gorod na yuge Uzbekistana (Dalverzintepe is a Kushan city in the south of Uzbekistan). Tashkent: Fan, Publ., 12–21 (in Russian).
Rtveladze È. V., Gorin A. N. 2018. Novye nahodki èllinističeskih monet na gorodiŝe Kampyrtepa (New finds of Hellenistic coins at the site of Kampyrtepa) // Numizmatika i epigrafika (Numismatics and epigraphy). Vol. XX, Moscow: 89–109 (In Russian).
Rtveladze È. V., Dvurečenskaâ N. D. 2015. Uzundara – èllinističeskaâ krepost’ Baktrii (materialy rekognoscirovočno-razvedyvatel’nyh rabot 2013 g.) (Uzundara – the Hellenistic fortress of Bactria (materials of reconnaissance and reconnaissance works in 2013) // Arheologiya Uzbekistana.
(Archeology of Uzbekistan.) № 2(11). Samarkand: 37–46 (in Russian).
Rtveladze È. V., Pidaev Š. R. 1993. Drenebaktrijskaâ krepost’ Talaškan-tepe I (The fortress Talashkantepe I in Ancient Bactria) // Rossijskaya arheologiya (Russian archeology). № 1. Moscow: Nauka, Publ., 133–147 (in Russian).
Sabirov K. S., Pilipko V. N. 1974. Raskopki oboronitel’nyh sooruženij gorodiŝa Zartepe (Excavations of defensive structures of the settlement Zartepe) // Drevnyaya Baktriya (Ancient Bactria). Leningrad: Nauka, Publ., 49–53 (in Russian).
Sagdullaev A. S. 1976. K èvolûcii drevnih poselenij Ûžnogo Uzbekistana (On the evolution of the ancient settlements of Southern Uzbekistan) // Stroitel’stvo i arhitektura Uzbekistana (Construction and architecture of Uzbekistan). 9. Tashkent: 30–35 (in Russian).
Sverčkov L. 2013. Kurganzol – krepost’ Aleksandra na ûge Uzbekistana (Kurganzol - Alexander’s fortress in the south of Uzbekistan). Tashkent: SMI-ASIA, Publ, 185 (in Russian).
Sverčkov L. M., Vu Sin. 2019. Hram ognâ V–IV vv. do n. è. Kizyltepa (The Temple of fire V-IV BC Kyzyltepa) // Scripta Antiqua. Vol. 8. Moscow: Sobranie, Publ., 96–128 (in Russian).
Sverčkov L. M., U Sin, Boroffka N. 2012. Raskopki Kyzyltepa (Excavations of Kyzyltepa) // Arheologicheskie issledovaniya v Uzbekistane (Archaeological researches in Uzbekistan). Issue 8. Samarkand: 253–261 (in Russian).
Turgunov B. A. 1968. Priemy fortifikacii antičnogo Čaganiana (Methods of fortification of the ancient Chaganian) // Soviet archeology. № 1. Moscow: Nauka, Publ., 39–47 (in Russian).
Šajdullaev Š. B. 2000. Severnaâ Baktriâ v èpohu rannego železnogo veka (Northern Bactria in the era of the early Iron Age). Tashkent: 126 (in Russian).
Ûrkevič È. A. 1965. Gorodiŝe Kušanskogo vremeni na territorii Severnoj Baktrii (The settlement of the Kushan time in the territory of Northern Bactria) // Soviet archeology. № 4. Moscow: Nauka Publ., 158–167 (in Russian).
Dvurechenskaya N. D. 2019. The hellenistic fortress of Uzundara // Urban cultures of Central Asia from the bronze age to the Karakhanids. Proceedings of the First International Congress on Central Asian Archaeology held at the University of Bern, 4–6 February 2016. Harrassowitz Verlag Wiesbaden. 153–162 (in English).
Leriche P. 1990. Les remparts d’Aï Khanoum et révolution de l’architecture défensive en Asie Centrale à l’époque hellénistique. In: Mélanges Pierre Lévêque. Vol. 5: Anthropologie et société. Besançon: Université de Franche-Comté, 207–217 (in French).
Leriche P. 1993. L’étude archéologique des fortifications urbaines grecques. In: Revue des Études Anciennes. Tome 96, 1994, n°1–2. Fortifications et défense du territoire en Asie Mineure occidentale et méridionale. Table ronde CNRS, Istanbul 20-27 mai, 9–27 (in French).
Leriche P. 1986. Aï Khanum et les conceptions defensives de l’orient hellénistique. // MDAFA. T. XXIX. Diffusion de Boccard 11, rue de Médicis. Paris, 85–95 (in French).
McNicoll, A. W. 1997. Hellenistic Fortifications from the Aegean to the Euphrates. Thèsis publ. with revisions and an additional chapter by N. P. Milner. Oxford. 171–181 (in English).
Meriç, R. 2009. Das Hinterland von Ephesos: Archäologisch-topographische Forschungen im Kaystros- Tal. Ergänzungshefte zu den Jahresheften des Österreichischen Archäologischen Institutes. Vienna (in German).
Pimouguet-Pedarros I. 2000. Archéologie de la défense. Histoire des fortifications antiques de Carie (époques classique et hellénistique). Besançon: Institut des Sciences et Techniques de l’Antiquité, Presses Universitaires Franc-Comtoises. Paris, 508 (in French).
Veyve S. 1987. Le gimnase. Architecture, céramique, sculpture (Fouilles d’Aï Khanoum, VI) // MDAFA, T.
XXX. Diffusion de Boccard 11, rue de Médicis. Paris, 127 (in French).
