ФАЁЗТЕПА ДЕВОРИЙ СУРАТЛАРИНИНГ ЯНГИ ПАРЧАЛАРИ ХАҚИДА

TO'LIQ MATN:

Referat

Мақолада Эски Термизда жойлашган Фаёзтепа буддавийлик мажмуасидан олинган деворий суратлар-
нинг янги парчалари тавсифи берилган. Парчалардан бирида ибодат билан боғлиқ будда архитектураси
– ступалар кўк фонда тасвирлангани сақланиб қолган. Қайд этиш керакки, ибодат билан боғлиқ меъ-
морчилик иншоотлари тасвири деворий суратларда кам учрайди, шу нуқтаи назардан бу тасвирни би-
ринчи асрларга оид Шимолий Тохаристон рассомчилик маданиятининг ноёб намунаси дейиш мумкин.
Бунда ранг ва ўзига хос жиҳатлари акс этган ушбу тасвирлар деворларга тирнаб чизилган граффитидан
фарқли равишда қўпроқ маълумотни ўзида жамлаган. Сақланиб қолган бўлаклар кичик ҳажмга эга
бўлишига қарамай, антик даврдаги будда ступаларнинг безакларини ва, умуман, бутун композиция-
ни батафсил тасвирлаш имконини беради. Қолган икки бўлак рельефли медальондаги расмлар бўлиб,
улар Бақтрия-Тохаристон меъморий безакларида биринчи марта топилган. Расмларда эҳсон қилувчи
зиёратчилар саҳнаси тасвирланган. Медальондаги суратларни тасвирланиши бадиий техниканинг ўзига
хослиги ва эҳтимол, Бақтрия рассомларининг дадил тажрибаларини ўзида акс эттиради. Бунда лой-ганч
ҳайкалларни тайёрлашда ишлатиладиган усул қўлланилган.

Mualliflar haqida

Adabiyotlar ro'yxati

ИСПОЛЬЗОВАННАЯ ЛИТЕРАТУРА:

Агаджанян А. С. Дхарма и Империя. Основы и пределы сакрализации власти в буддийской политической традиции. Сакрализация власти в истории цивилизаций / Отв. ред. А. А. Андреева, Д. М.

Бондаренко, А. В. Коротаев. М.: Наука, 2005. С. 335–364.

Альбаум Л. И. Живопись святилища Фаязтепа // Культура Среднего Востока (с древнейших времен до наших дней). Изобразительное и прикладное искусство / Отв.ред. Г.А. Пугаченкова. Ташкент: ФАН, 1990. С. 18–27.

Альбаум Л. И. Исследования Фаязтепа в 1973 г. Бактрийские древности / Л.: Наука, 1976. С. 43–45.

Альбаум Л. И. Раскопки буддийского комплекса Фаязтепа (по материалам 1968–1972 гг.). Древняя Бактрия / Отв ред. И. Т. Кругликова. Ленинград: Наука, 1974. С. 53–58.

Бирштейн В. А. Идентификация минеральных компонентов грунтов и пигментов росписей Каратепа и других среднеазиатских памятников с помощью физико-химических методов // Буддийские памятники Кара-тепе в Старом Термезе / Отв. ред. Б. Я. Ставиский. М.: Восточная литература, 1982. С. 97–119.

Васубандху. Абхидхармакоша / Перевод с санскрита, исследования и комментарии Е. П. Островской и В. И. Рудого. Раздел IV. Учение о карме. Санкт-Петербург, 1994. 368 с.

Зеймаль Т. И. Раскопки на северной вершине Каратепе (1985–1989) // Буддийские комплексы Кара-тепе в Старом Термезе / Отв. ред Б. Я. Ставиский. М.: Восточная литература. РАН, 1996. С. 137–152.

Кара-тепе – буддийский пещерный монастырь в Старом Термезе (материалы экспедиции на Кара-тепе.М., 1964. C. 33.

Ковалева Н. А. Монументальный декор Каратепе (по материалам раскопок 1981–1989 гг.), его полевая

консервация и камеральная обработка // Буддийские комплексы Кара-тепе в Старом Термезе / Отв. ред. Б. Я. Ставиский. М.: Восточная литература. РАН, 1996. С. 224–267.

Кругликова И. Т. Настенные росписи в помещении 16 северо-восточного комплекса Дильберджина.

Древняя Бактрия. Вып.2 / Отв. ред. И. Т. Кругликова. М.: Наука, 1979. С. 120–143.

Литвинский Б. И. Настенная живопись Калаи-Кафирнигана // Кавказ и Средняя Азия в древности и

средневековье. М.: Наука, 1981. С. 287–295.

Пугаченкова Г. А., Усманова З. И. Буддийский комплекс в Гяур-кале Старого Мерва // Вестник древней истории. № 1. М.: Наука, 1994. С. 150–170.

Реутова М. А. Новые находки глиняно-ганчевой скульптуры на Каратепе и их консервация // Традиции востока и запада в античной культуре Средней Азии. / Отв. ред. К Абдуллаев. Ташкент: Noshirlik yogdusi, 2010. С. 164–169.

Реутова М. А. Реставрация росписей из буддийского комплекса Фаязтепа // История и археология Турана. № 5. Самарканд, 2020. С. 452–457.

Ставиский Б. Я. Работы на Каратепе в 1970–1971 гг. (предварительное сообщение) // Буддийский культовый центр Каратепе в Старом Термезе / Отв. ред Б. Я. Ставиский. М.: Восточная литература, 1972. С. 67–100.

Хижняк О. С. Ступа: начало формирования буддийского культа. Санкт-Петербург, 2008. 272 с.

Шантидева А. Д. Путь бодхисатвы (Бодхичарья-аватара) / Перевод и общая редакция Ю. Жиронкиной; науч. ред. Б. Загуменов. Изд. 2. испр. и доп. М.: Сохраним Тибет, 2016. 272 с.

Abdyllaev K. Conservation and Researth of Early Buddhist Wall Paitings from the Fayaztepa Site, Southern

Uzbekistan. Nagoya, 2021. Рр.103–121.

Cook E. The Stupa: Sacred Symbol of Enlightenment / Cristal mirror. Vol. 12. Berkeley: Dharma Press. 1997. 437 p.

Ghani-ur-Rahman. Iconographic symbolism and Socio-Religious Bacground of the Wordly Mission of

Siddhartha as Represented in Gandhara Sculptures. Samarkand: IICAS, 2021. 354 p.

REFERENCES:

Agadzhanyan A. S. 2005. In A. A. Andreeva, D. M. Bondarenko, A. V. Korotaev (eds.). Dkharma i Imperiya.

Osnovy i predely sakralizatsii vlasti v buddijskoj politicheskoj traditsii. Sakralizatsiya vlasti v istorii

tsivilizatsij (Dharma and Empire. Foundations and limits of the sacralisation of power in the Buddhist

political tradition). In Sakralizatsiya vlasti v istorii tsivilizatsij (Sacralisation of power in the history

of civilisations). Moscow: Nauka Publ., 335–364. (In Russian).

Al’baum L. I. 1974. In Kruglikova I.T. (ed.). Raskopki buddijskogo kompleksa Fayaztepa (po materialam

–1972 gg.). (Excavations of the Buddhist complex Fayaztepa (based on the materials of 1968–

. In Drevnyaya Baktriya (Ancient Bactria). Leningrad: Nauka Publ., 53–58. (In Russian).

Al’baum L. I. 1976. In Kruglikova I.T. (ed.). Issledovaniya Fayaztepa v 1973 g. (Investigations by Fayaztepe

in 1973. In Baktrijskie drevnosti (Bactrian antiquities). Leningrad: Nauka Publ., 43–45. (In Russian).

Al’baum L. I. 1990. In Pugachenkova G.A. (ed.). Zhivopis’ svyatilishha Fayaztepa (Painting of the Fayaztepa

sanctuary). In Kul’tura Srednego Vostoka s drevnejshikh vremen do nashikh dnej. Izobrazitel’noe

i prikladnoe iskusstvo (Culture of the Middle East from ancient times to the present day. Fine and

applied arts). Tashkent: FAN Publ., 18–27. (In Russian).

Birshtejn V. A. 1982. In Staviskij B.Ya. (ed.). Identifikatsiya mineral’nykh komponentov gruntov i pigmentov rospisej Karatepa i drugikh sredneaziatskikh pamyatnikov s pomoshh’yu fiziko-khimicheskikh metodov (Identification of mineral components of soils and pigments of paintings of Karatepa and other Central

Asian monuments with the help of physico-chemical methods). In Buddijskie pamyatniki Kara-tepe v

Starom Termeze (Buddhist monuments of Kara-tepe in Old Termez). Moscow: Vostochnaya literatura

(Oriental Literature) Publ., 97–119. (In Russian).

Vasubandkhu. 1994. Abkhidkharmakosha (Abhidharmakosha) (Perevod s sanskrita, issledovaniya i

kommentarii E.P. Ostrovskoj i V. I. Rudogo (Translation from Sanskrit, research and commentary

by E. P. Ostrovskaya and V. I. Rudoy). In Uchenie o karme (The doctrine of karma). Part IV. Sankt-

Peterburg, 368. (In Russian).

Zejmal’ T. I. 1996. In Staviskij B.Ya. (ed.). Raskopki na severnoj vershine Kara-tepe (1985-1989)

(Excavations on the northern peak of Kara-tepe (1985–1989). In Buddijskie kompleksy Kara-tepe v

Starom Termeze (Buddhist complexes of Kara-tepe in Old Termez). Moscow: Vostochnaya literatura

(Oriental Literature) Publ., 137–152. (In Russian).

Kara-tepe – buddijskij peshhernyj monastyr’ v Starom Termeze (materialy ehkspeditsii na Kara-tepe (Karatepe

– Buddhist cave monastery in Old Termez (materials of the expedition to Kara-tepe). Moscow:

Р. 33. (In Russian).

Kovaleva N. A. 1996. In Staviskij B. Ya. (ed.). Monumental’nyj dekor Kara-tepe (po materialam raskopok

–1989 gg.), ego polevaya konservatsiya i kameral’naya obrabotka (Monumental decor of Karatepe

(on the materials of excavations 1981–1989), its field conservation and cameral processing). In

Buddijskie kompleksy Kara-tepe v Starom Termeze (Buddhist complexes of Kara-tepe in Old Termez).

Moscow: Vostochnaya literatura (Oriental Literature) Publ., 224–267. (In Russian).

Kruglikova I. T. 1979. In Kruglikova I.T. (ed.). Nastennye rospisi v pomeshhenii 16 severo-vostochnogo

kompleksa Dil’berdzhina (Wall paintings in room 16 of the north-eastern complex of Dilberdzhin). In

Drevnyaya Baktriya (Ancient Bactria). Issue 2. Moscow: Nauka Publ., 120–143. (In Russian).

Litvinskij B. I. 1981. Nastennaya zhivopis’ Kalai-Kafirnigana (Wall painting of Kalai-Kafirnigan). In

Kavkaz i Srednyaya Aziya v drevnosti i srednevekov’e (The Caucasus and Central Asia in antiquity

and the Middle Ages). Moscow: Nauka Publ., 287–295. (In Russian).

Pugachenkova G. A., Usmanova Z. I. 1994. Buddijskij kompleks v Gyaur-kale Starogo Merva (Buddhist

complex in Gyaur-kala of Old Merv). In Vestnik drevnej istorii (Bulletin of Ancient History). № 1.

Moscow: Nauka Publ., 150–170. (In Russian).

Reutova M. A. 2010. In K. Abdullaev (ed.). Novye nakhodki glinyano-ganchevoj skul’ptury na Karatepe i

ikh konservatsiya (New finds of clay-ganche sculpture at Karatepa and their conservation). In Traditsii

vostoka i zapada v antichnoj kul’ture Srednej Azii (Traditions of East and West in the ancient culture of

Central Asia). Tashkent: Noshirlik yogdusi, 164–169. (In Russian).

Reutova M. A. 2020. In Maksudov F. A. (ed.). Restavratsiya rospisej iz buddijskogo kompleksa Fayaztepa

(Restoration of paintings from the Buddhist complex Fayaztepa). In Istoriya i arkheologiya Turana

(History and Archaeology of Turan). Issue 5. Samarkand, 452–457. (In Russian).

Staviskij B. Ya. 1972. In Staviskij B. Ya. (ed.). Raboty na Kara-tepe v 1970–1971 gg. (predvaritel’noe

soobshhenie) (Works on Kara-tepe in 1970–1971 (preliminary report)). In Buddijskij kul’tovyj tsentr

Kara-tepe v Starom Termeze (Buddhist cult centre Kara-tepe in Old Termez). Moscow: Vostochnaya

literatura (Oriental Literature) Publ., 67–100. (In Russian).

Khizhnyak O. S. 2008. Stupa: nachalo formirovaniya buddijskogo kul’ta (Stupa: the beginning of formation

of the Buddhist cult). Sankt-Peterburg: 272. (In Russian).

Shantideva A. D. 2016. In Zhironkinoj Yu., Zagumenov B. (eds.). Put’ bodkhisatvy (Bodkhichar’yaavatara)

(The Way of the Bodhisattva (Bodhicharya-avatara)). In Sokhranim Tibet (Save Tibet). Issue

Moscow: 272. (In Russian).

Abdyllaev K. 2021. Conservation and Researth of Early Buddhist Wall Paitings from the Fayaztepa Site,

Southern Uzbekistan. Japan, Nagoya, Nagoya University: 103–121.

Cook E. 1997. The Stupa: Sacred Symbol of Enlightenment. In Cristal mirror. Vol. 12. Berkeley: Dharma

Press. 437.

Ghani-ur-Rahman. 2021. Iconographic symbolism and Socio-Religious Background of the Wordly Mission

of Siddhartha as Represented in Gandhara Sculptures. Samarkand: IICAS Publ., 354.

Qanday qilib iqtibos keltirish mumkin

Reutova, M. (2025). ФАЁЗТЕПА ДЕВОРИЙ СУРАТЛАРИНИНГ ЯНГИ ПАРЧАЛАРИ ХАҚИДА. Oʻzbekiston Arxeologiyasi, 2(29), 46–57. https://doi.org/10.71414/2181-032X-2023-2-29-46-57
Ko'rishlar soni: 0