ХОРАЗМ ЎНГ ҚИРҒОҒИ АРХЕОЛОГИЯ ЁДГОРЛИКЛАРИНИ БУЗИЛИШИНИ МОДЕЛЛАШТИРИШ ВА ТЕЗЛИГИНИ БАҲОЛАШ

Тарихий ва замонавий сунъий йулдош тасвирларини солиштириш орқали Хоразмнинг ўнг
қирғоғидаги бешта монументал иншоотнинг бузилиш даражаси ҳисоб китоблари олинди ва улар-
нинг тахминан вайрон бўлиш саналари аниқланди. Ёдгорликнинг бузилиш жараёни шартли ра-
вишда “секин”ва “тезкор”, деб баҳоланган. Биринчиси, объектнинг асрлар давомида ёғингарчи-
лик, шамол ва харорат ўзгариши таъсирида аста-секин вайрон бўлиши; Иккинчи жараён – сўнгги
бир неча ўн йилликларда кузатилган ёдгорликнинг тез вайрон бўлиши инсон омили, иқтисодий фа-
олияти, чўл мелиорацияси билан боғлиқ кечган. Аниқланишича, ёдгорликнинг тез вайрон бўлишигаасосий омил уни пойдеворининг ер ости сувлари сатҳига яқинлигидир. Ер ости сувлари даражаси
канчалик баланд бўлса деворларнинг деградацияси шунчалик кучли бўлади. Пахса ва хом ғиштдан
қурилган ёдгорликларнинг бузилиши жараёнини тасвирлаш учун математик модел таклиф қилин-
ган. Ушбу модел ёрдамида ер ости сувлари таъсирида ёдгорликнинг бузилиш жараёнини тўлиқ
текислаш учун қанчалик чуқур дренаж қилиш кераклиги ҳақида тавсия олиш мумкин. Таклиф эти-
лаётган модел обьектни тиклаш ва консервация қилиш усуллари бўйича қарор қабул қилиш учун
фойдали бўлиши мумкин. Ёдгорлик пойдеворининг баландлигининг ер ости сувлари даражасига
яқинлиги ёдгорликнинг тез вайрон бўлишига таъсир қилувчи муҳим омил, лекин ягона эмаслиги
таъқидланган.