MILODDAN AWALGI 1-MING YILLIK IKKINCHI YARMIDA QUYI SIRDARYO BO‘YLARI ETNOMADANIY TARIXI HAQIDA: CHIRIKROBOT MADANIYATI MANZILGOHLARI
Referat
Maqolada madaniy genezisning asosiy jihatlaridan biri - Yevroosiyo cho‘llarining o‘troq dehqon va chorvadorlar
madaniyati o'rtasidagi munosabat, ya‘ni Evroosiyodagi aloqa zonalaridan biri bo‘lgan Sirdaryoning quyi qismi
hududidagi moddiy madaniyat yodgorliklari misolida ko'rib chiqiladi. Nashrda asosiy e’tibor qadimgi Sirdaryo
deltasining janubi-g‘arbiy qismi hududida miloddan awalgi V-IV-asrlar boshlarida shakllangan Chirikrabot
arxeologik madaniyatiga qaratilgan. Madaniyat bu hududda, albatta, mahalliy asosda, miloddan awalgi 1-ming
yillikning ikkinchi yarmida Sirdaryoning quyi oqimida yashagan ko'chmanchi saklar sug‘orma dehqonchilikka
asoslangan o'troq dehqonchilik va chorvachilik xo‘jaligiga o‘tganidan keyin vujudga kelgan. Chirikrabot
arxeologik madaniyati hududida turli o‘lcham va tartibdagi qadimiy manzilgoh va shaharlar mavjud bo‘lib,
ulaming qisqacha tavsifi maqolada keltirilgan. Ushbu yodgorliklaming barchasini qiyosiy tahlil qilish asosida
u yoki bu turdagi aholi punktlarining xarakterli xususiyatlari aniqlanadi, bu esa ushbu ob'ektlaming butun
majmuasida ma‘lum bir ierarxiyani ob‘ektiv aniqlashga asos bo‘ladi, hatto eng yuqori taksometrik darajada
ham kuzatilishi mumkin. Hozirgi vaqtda ma‘lum bo‘lgan osori-atiqalaming barchasini tahlili qilish, miloddan
awalgi 1 -ming yillikning ikkinchi yarmida Sirdaryoning quyi oqimida o‘zaro bog‘langan yagona markazlashgan
iqtisodiy tizimni shakllantirish uchun barcha shart-sharoitlar mavjud boigan deb taxmin qilish imkonini beradi.
Mualliflar haqida
Adabiyotlar ro'yxati
ИСПОЛЬЗОВАННАЯ ЛИТЕРАТУРА:
Андрианов Б. В. Из истории орошения в бассейне Аральского моря // Аральский кризис. М: Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, 1991. С. 101-122.
Болелов С. Б., УтубаевЖ. Р. Гончарное производство на территории древней дельты Сырдарьи в эпоху античности: новые данные // Археология Казахстана. 2020. № 1 (7). С. 69-88
Вайнберг Б. И. Этногеография Турана в древности М.: Восточная литература, 1999. 359 с.
Вайнберг Б. И. Левина Л. М. Чирикрабатская культура. - Низовья Сырдарьи в древности. М.: ИЭИА, 1993. 130 с.: ил.
Вишневская О. А. Культура сакских племен низовьев Сырдарьи в VII-V вв. до н.э. // ТХАЭЭ. М.: Наука, 1973. 160 с.
Итина М. А., Яблонский Л. Т. Саки нижней Сырдарьи. М.: Российская политическая энциклопедия, 1997. 187 с.
Итина М. А., Яблонский Л. Т. Мавзолеи Северного Тагискена. Поздний бронзовый век Нижней Сырдарьи. М.: Восточная литература, 2001. 295 с.
Курманкулов Ж., Переводчикова Е., Жетибаев Ж., Утубаев Ж., Искаков А., Тажекеев А., Дарменов Р. Отчет об археологических исследованиях на городище Чирик-рабат и в его окрестностях в 2007 г. // Отчет об археологических исследованиях по государственной программе «Культурное наследие» в 2007 г. Алматы: Институт археологии им. А.Х. Маргулана, 2008. С. 205-210.
Курманкулов Ж., Жетибаев Ж., Переводчикова Е., Утубаев Ж., Тажекеев А., Дарменов Р. Археологические работы на городище Чирик-Рабат в 2008 г. // Отчет об археологичских исследованиях по государственной программе «Культурное наследие» 2008 г. Алматы: Институт археологии им. А.Х. Маргулана, 2009. С. 198-201.
Курманкулов Ж., Утубаев Ж. Баланды (Буланды) - памятник античности. Алматы: Институт археологии им. А.Х. Маргулана, 2013. 148 с.
Курманкулов Ж., Утубаев Ж. Новые исследования на памятнике Чирик-Рабат // ЦивилизацииВеликого Шелкового пути из прошлого в будущее: перспективы естественных, общественных, гуманитарных наук / Отв. ред. Ш. М. Мустафаев. Самарканд: МИЦАИ, 2017. С. 397—413.
Курманкулов Ж., Утубаев Ж Чирикрабатская культура Восточного Приаралья // Казахстан в сакскую эпоху. Коллективная монография. Алматы: Институт археологии им. А. X. Маргулана, 2017. С. 191-211.
Курманкулов Ж., Утубаев Ж. Р. Сенгир-там 2: Новые исследования на памятнике в Восточном Приаралье // Самарский научный вестник. 2019. Т. 8. № 4 (29). С. 138-144
Левина Л. М. Поселения VII—V вв. до н. э. и «шлаковые» курганы южных районов Сырдарьинской дельты // Кочевники на границах Хорезма. ТХАЭЭ. Т. 11. М.: Наука, 1979. С. 176-185.
Литвинский Б. А. Храм Окса в Бактрии (Южный Таджикистан). Бактрийское вооружение в древневосточном и греческом контексте. М.: Восточная литература, 2001. Т. 2. 528 с.
Лоховиц В. А. Раскопки квадратного погребального сооружения на городище Чирик рабат // МХЭ. М.: Академия Наук СССР, 1963. Вып. 6. С. 214-221.
Мошкова М. Г. Памятники прохоровской культуры / САИ. 1963. 56 с. + 32 табл.
Смирнов К. Ф. Вооружение савроматов / МИА. 1961. 162 с.
Тажекеев А. А. История обводнения южных протоков нижней Сырдарьи по археологическим данным. Жаныдарья // Труды ФИА. Астана: ФИА, 2013. Т. 2. С. 65-74.
Толстое С. П. По следам древнехорезмийской цивилизации. M.-JL: Академия Наук СССР, 1948.326 с.
Толстое С. П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция АН СССР 1945-1948 гг. // ТХААЭ. Т. 1. М.: Академия Наук СССР, 1952. С. 16-31.
Толстое С. П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция 1955-1956 гг. // СА. 1958. № 1.С. 106-134.
Толстое С. П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М.: Восточная литература, 1962а. 322 с.
Толстое С. П. Результаты историко-археологических исследований 1961 г. на древних руслах Сырдарьи // СА. 19626. № 4. С. 124-148.
Толстое С. П., Воробьева М. Г., Рапопорт Ю. А. Работы Хорезмской археолого-этнографической экспедиции в 1957 г. // МХЭ. М.: Академия Наук СССР, 1960. Вып. 4. С. 3-63.
Толстое С. П., Жданко Т. А., Итина М. А. Работы Хорезмской археолого-этнографической экспедиции АН СССР в 1958-1961 гг. // МХЭ. М.: Академия Наук СССР, 1963. Вып. 6. С. 3-91.
Трудновская С. А. Круглое погребальное сооружение на городище Чирик-рабат // МХЭ. М.: Академия Наук СССР, 1963. Вып. 6. С. 201-214.
Утубаев Ж. Р., Дарменов Р Подбойный тип погребальных сооружений на городище Чирик Рабат // Известия НАН РК. Сер. обществ, и гум. наук. 2017. № 1 (311). С. 25-34
Хазанов А. М. Очерки военного дела сарматов. М.: Наука, 1971. 172 с.
REFERENCES:
Andrianov В. V. 1991. Iz istorii orosheniya v basseyne Aralskogo moray (From the history o f irrigation in the Aral Sea basin.). In Aralskiy krizis. Moscow: Institute of Ethnology and Anthropology named after N. N. Miklukho-Maklay Publ., 101-122. (In Russian).
Bolelov S. B., Utubayev Zh. R. 2020. Goncharnoyeproizvodstvo na territorii drevney del’ty Syrdar’i v epokhu antichnosti: novyye dannyye (Pottery production on the territory of the ancient Syrdarya delta in the era o f antiquity: new data). In Kazakhstan Archeology, 1 (7), 69-88. (In Russian).
Vaynberg В. I. 1999. Etnogeografiya Turana v drevnosti (Ethnogeography ofTuran in ancient times). Moscow: Oriental literature, 359. (In Russian).
Vaynberg В. I., Levina, L. M. 1993. Chirikrabatskaya kultura. - Nizovya Syrdarii v drevnosti (Chirikrabat culture. The lower reaches of the Syr Darya in ancient times). Moscow: Institute of Ethnology and Anthropology Publ., 130. (In Russian).
Vishnevskaya O. A. 1973. Kultura sakskih piemen nizovev Syrdari v VII—V w. do n.e. (Culture o f the Saka tribes o f the lower reaches o f the Syr Darya in the 7th-5th centuries BC.) (Works o f the Khorezm expedition), VIII. Moscow: The science Publ., 160. (In Russian).
Itina M. A., Yablonskiy, L. T. 1997. Saki nizhney Syrdari (Saki o f the lower Syr Darya). Moscow: Russian Political Encyclopedia Publ., 187. (In Russian).
Itina M. A., Yablonskiy L. T. 2001. Mavzolei Severnogo Tagiskena. Pozdniy bronzovyy vek Nizhney Syrdari (Mausoleums o f Northern Tagisken. Late Bronze Age o f the Lower Syr Darya). Moscow: Oriental literature Publ., 295. (In Russian).
Kurmankulov Zh., Perevodchikova Ye., Zhetibayev Zh., Utubayev Zh., Iskakov A., Tazhekeyev A., Darmenov R. 2008. Report on archaeological research at the settlement o f Chirik-rabat and its surroundings in 2007 (Report on archaeological research under the state program «Cultural Heritage» in 2007). Almaty: A.Kh. Margulan Archaeology Institute Publ., 205-210. (In Russian).
Kurmankulov Zh., Zhetibayev Zh., Perevodchikova Ye., Utubayev Zh., Tazhekeyev A., Darmenov R. 2009. Ochet ob arheologichskih issledovaniahpo gosudarstvennoiprograme «Kultumoe nasledie» 2008 g. (Report on archaeological research under the state program «Cultural Heritage» in 2008). Almaty: A.Kh. Margulan Archaeology Institute Publ., 198-201. (In Russian).
Kurmankulov Zh., Utubayev Zh. 2013. Balandy (Bulandy) - pamyatnik antichnosti (Balandy (Balandy)is a monument o f antiquity). Almaty: A.Kh. Margulan Archaeology Institute Publ., 148. (In Russian).
Kurmankulov Zh., Utubayev Zh. 2017. In Sh. M. Mustafaev (ed.). Sivilizations o f the Great Silk Road from the past to the future: Perspectives o f Natural, Social, and Humanitarian Sciences. Samarkand: IICAS, 397-413. (In Russian).
Kurmankulov Zh., Utubayev, Zh. 2017. Chirikrabat culture o f the Eastern Aral Sea region. In Kazakhstan v sakskuyu epokhu (Kazakhstan in the Saka era). Almaty: A. Kh. Margulan Archaeology Institute Publ., 191-211. (In Russian).
Kurmankulov Zh., Utubayev, Zh. R. 2019. Sengir-tam 2: New research at the site in the Eastern Aral Sea. In Samara Scientific Bulletin. 8, no. 29, 138-144. (In Russian).
Levina L. M. 1979. Poselenia VII-Vw. do n. e. i «§lakovye» kurgany iujnyh raionov Syrdarinskoi deity (Settlements o f the VII-V centuries В С and «slag» mounds o f the southern regions of the Syrdarya delta) (Nomads on the borders o f Khorezm proceedings o f the Khorezm expedition). Moscow: The science Publ., XI, 176-185. (In Russian).
Litvinskiy B. A. 2001. Khram Oksa v Baktrii (Yuzhnyy Tadzhikistan). Baktriyskoye vooruzheniye v drevnevostochnom i grecheskom kontekste (The temple of Oxus in Bactria (Southern Tajikistan). Bactrian armament in the ancient Eastern and Greek context). Moscow: “Vostochnaya literature” Publ. 528. (In Russian).
Lokhovits V. A. 1963. Raskopki kvadratnogo pogrebalnogo soorujenia na gorodi§e Chirik rabat (Excavations o f a square burial structure at the settlement o f Chirik Rabat) (Materials of the Khorezm expedition), 6. Moscow: Academy of Sciences of the USSR Publ., 214-221. (In Russian).
Moshkova M. G. 1963. Pamyatniki prokhorovskoy kul’tury (Monuments o f Prokhorov culture). A set of archaeological sources, 56. (In Russian).
Smirnov K. F. 1961. Vooruzheniye savromatov (Armament ofsauromats). In MIA - Materialy i issledovaniya po arkheologii SSSR (Materials and research on archeology of the USSR). Moscow, 162. (In Russian).
Tazhekeyev A. A. 2013. Istoriya obvodneniya yuzhnykh protokov nizhnej Syrdar 4 po arkheologicheskim dannym. Zhanydar ’ya (Istoriya iprodneniya yujnyx protokov nijney Syrdari po archeologicheskim dannym. Janydarya). In Proceedings o f the Branch of the A.Kh. Margulan Archaeology Institute. Vol. 2. Astana, 65-74. (In Russian).
Tolstov S. P. 1948. Po sledam drevnekhorezmiyskoy tsivilizatsii (In the footsteps of the ancient Khorezmian civilization). Moscow; Leningrad: Academy of Sciences of the USSR Publ., 326. (In Russian).
Tolstov S. P. 1952. Horezmskaia arheologo-etnograficheskaia ekspedisiaANSSSR 1945-1948gg (Khorezm Archaeological and Ethnographic Expedition of the Academy of Sciences USSR 1945-1948) (Proceedings of the Khorezm expedition), I. Moscow: Academy of Sciences of the USSR Publ., 16-31. (In Russian).
Tolstov S. P. 1958. Khorezmskaya arkheologo-ehtnograficheskaya ehkspeditsiya 1955—1956 gg. (Khorezm archaeological and ethnographic expedition 1955-1956). In Sovetskaya archeology (Soviet arcaheology). Issue 1. Moscow, 106-134 (In Russian).
Tolstov S. P. 1962a. Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta (Along the ancient deltas of the Oxus and Jaxartes). Moscow: Oriental literature Publ., 322. (In Russian).
Tolstov S. P. 1962b. Rezul’taty istoriko-arkheologicheskikh issledovanij 1961 g. na drevnikh ruslakh Syrdar ’i (Results o f historical and archaeological research in 1961 on the ancient channels o f the Syr Darya). In Sovetskaya archeology (Soviet arcaheology). Issue 4. Moscow, 124—148 (In Russian).
Tolstov S. P., Vorobyeva, M. G., Rapoport, Yu. A. 1960. Raboty Horezmskoi arheologo-etnograficheskoi ekspedisii v 1957 g. (The works o f the Khorezm archaeological and Ethnographic expedition in 1957).
In MKhEh - Materialy Khorezmskoj ehkspeditsii Materials o f the Khorezm expedition. Vol. IV. Moscow: Academy of Sciences of the USSR Publ., 3-63. (In Russian).
Tolstov S. P., Zhdanko, T. A., Itina, M. A. 1963. Raboty Horezmskoi arheologo-etnograficheskoi ekspedisii AN SSSR v 1958-1961 gg. (The works of the Khorezm Archaeological and Ethnographic Expedition of the USSR Academy of Sciences in 1958-1961). In MKhEh - Materialy Khorezmskoj ehkspeditsii Materials of the Khorezm expedition.Moscow: Academy of Sciences of the USSR Publ., 6. 3-91. (In Russian).
Trudnovskaya S. A. 1963. Krugloe pogrebalnoe soorujenie na gorodise Chirik-rabat (Round burial structure on the hillfort Tweet-rabat). In MKhEh - Materialy Khorezmskoj ehkspeditsii Materials of the Khorezm expedition. Vol. VI. Moscow: Academy of Sciences of the USSR Publ., 201-214. (In Russian).
Utubayev Zh. R., Darmenov R. 2017. Podboinyi tip pogrebalnyh soorujeni na gorodise Chirik Rabat (The type o f burial structures on the settlement o f Chirik Rabat). In Proceedings o f the National Academy of Sciences o f the Republic o f Kazakhstan), 1 (311), 25-34. (In Russian).
Khazanov A. М. 1971. Ocherki voyennogo dela sarmatov (Essays on military affairs o f the Sarmatians).Moscow: Nauka Publ., 172. (In Russian).
