SOPOLLI MADANIYATI TO‘G‘NOG‘ICHLARI TIPOLOGIYASI

TO'LIQ MATN:

Referat

XX asrning 70-yillarida bronza davriga oid (mil. avv. 2200–1300-yy.), Shimoliy Baqtriya hududida shakllangan
Sopolli madaniyati tarixiy va arxeologik tadqiqotlar yo‘nalishida ilmiy o‘rganilgan manbalar asosida fanga
kiritildi. Sopolli madaniyati aholisi dehqonchilik va chorvachilikdan tashqari hunarmandchilik sohasida ham
nihoyatda mohir hisoblangan. Hunarmandchilik turlari (kulolchilik, binokorlik, temirchilik va h.k.) orasida
zargarlik sohasi o‘zining noyob tur va shakllari bilan ayniqsa ajralib turgan. Sopolli madaniyati yodgorliklaridan
topilgan zargarlik buyumlarining asosini tashkil etuvchi to‘g‘nog‘ichlar Markaziy Osiyo aholisining bronza
davri madaniyatini yoritishda muhim moddiy manba bo‘lib, ular bronza davri aholisining turmush tarzini,
madaniyatini, san’atini, hamda urf-odatlarini o‘zida mujassam etgan. O‘rganilgan madaniyatning Sopollitepa,
Jarqo‘ton, Mo‘lalitepa, Bo‘ston VI, VII, Tillabuloq yodgorliklaridan boshqa taqinchoq turlari (sirg‘a, diadema,
munchoq, marjon, shokila, tumor, uzuk va bilaguzuk) kabi to‘g‘nog‘ichlar ham topilgan bo‘lib, ularni tipologik
tahlil qilish ularning mohiyatini chuqurroq o‘rganishga va analogiyasini ishlab chiqishda yordam beradi. Ushbu
maqolada Sopolli madaniyati yodgorliklaridan aniqlangan bosh uchun mo‘ljallangan taqinchoqlar sinfiga
kiruchi 140 dan ortiq to‘g‘nog‘ichlar bosh qismining yasalish shakliga ko‘ra tip, guruh va sinflarga ajratilgan.

Mualliflar haqida

Adabiyotlar ro'yxati

Masson V. M. 1981. Altyn-Depe (Altyn-Depe). In Trudy Yuzhno-Turkmenistanskoy arkheologicheskoy kom

pleksnoy ekspeditsii (ProceedIngs of the South Turkmenistan Archaeological Integrated Expedition).

Vol. 18. Leningrad: Nauka Publ., 176. (In Russian).

Mejtarchiyan M. B. 1984. In Shirinov T. Sh. (ed.). Amulet ehpokhi bronzy s poseleniya Dzharkutan (Bronze

Age amulet from the settlement of Dzharkutan). In Istoriia material’noi kul’tury Uzbekistana (History

of Material Culture of Uzbekistan). Issue 9. Tashkent: Fan Publ., 41–45.

Miroshnikov L. I. 1992. In Dani A. H., Masson V. M. (eds.). History of Civilization of Central Asia. The

dawn of civilization: earliest times to 700 B.C. Paris, 477–480. (In English).

Mustafakulov S. I., Sarm’ento B. Kh., Khasanov M., Lyuil’e Zh., Sarmento D. 2009. Otchet o provedenii

polevykh issledovaniy na pamyatnike epokhy bronzy Dzharkutane 2008 god (Report on the fi eld re

search at the Bronze Age site Jarkutan In 2008). Samarkand, Archive of the Institute of Archaeology

of the Uzbekistan Academy of Sciences. F. 5. Inv. 1. D. 224 (In Russian).

Mustafokulov S., Bendezu-Sarm’ento Kh. 2009. Rezul’taty arkheo-antropologicheskikh rabot na Dzhar

kutane (Results of archaeo-anthropological work on Dzharkutan). In Arkheologicheskie issledovaniya

v Uzbekistane (Archeological researches in Uzbekistan). 6. Tashkent: Institute of Archaeology of the

Uzbekistan Academy of Sciences, Publ., 175–186. (In Russian).

Mustafakulov S. I., Sarm’ento B. Kh., Khasanov M., Rakhmonov U., Lyuil’e Zh., Lyuno E., Suer Zh.,

Zhan-Klod Lizher., Molez D., Kervan M. 2010. Otchet o provedenii polevykh issledovaniy na pamyat

nike epokhy bronzy Dzharkutane 2009 God (Report on the fi eld research at the Bronze Age site Jar

kutan in 2009). Samarkand. Archive of the Institute of Archaeology of the Uzbekistan Academy of

Sciences. F. 5. D. 225. Op. 1. (In Russian).

Mustafokulov S., Bendezu-Sarm’ento Kh., Rakhmonov U., Khasanov M., Lyuil’e Zh., Lyune E. 2012.

In Berdimurodov, A. E. (ed.). In Arkheologicheskie issledovaniya v Uzbekistane (Archeological re

searches In Uzbekistan). Issue 10. Samarkand: Institute of Archaeology of the Uzbekistan Academy of

Sciences Publ., 203–213. (In Russian).

Mustafakulov S. I., Sarm’ento Kh. B., Rakhmonov U., Iskanderova A., Rakhimov K., Lyuil’e Zh., Kervan

M., Sarm’ento D. 2013. Otchet o provedenii polevykh issledovaniy na pamyatnike epokhy bronzy Dz

harkutane 2012 godu. Otchet Uzbeksko-Frantsuzskoy mezhdunarodnoy arkheologicheskoy ekspeditsii

(UzFMAE) za 2012 god (Report on the fi eld research at the Bronze Age site Jarkutan In 2012. Report

of the Uzbek-French International archaeological expedition (UzFIAE) for 2012). Samarkand, Archive

of the Institute of Archaeology of the Uzbekistan Academy of Sciences. F. 5. D. 226. (In Russian).

Mustafokulov S., Bendezu-Sarm’ento Kh., Rakhmonov U., Lyuil’e Zh., Iskanderova A., Rakhimov K.,

Kervan M., Sarm’ento D. 2013. Rezul’taty rabot na pamyatnike Dzharkutan v 2012 (Results of work on

the Djarkutan monument in 2012). In Arkheologicheskie issledovaniya v Uzbekistane (Archeological

researches In Uzbekistan). Issue 9. Samarkand: Institute of Archaeology of the Uzbekistan Academy

of Sciences Publ., 137–144. (In Russian).

Mustafoкulov S., Bendezu-Sarm’ento Kh., Rakhmonov U., Lyuil’e Zh., Rakhimov K., Dyupon A. 2016. In

Berdimurodov A. E. (ed.). Arkheologicheskie issledovaniya na Dzharkutane v 2013 g. (Archaeological

research in Dzharkutan in 2013). In Arkheologicheskie issledovaniya v Uzbekistane (Archeological

researches In Uzbekistan). Issue 10. Samarkand: Institute of Archaeology of the Uzbekistan Academy

of Sciences Publ., 267–274. (In Russian).

Roshal’ V. M. 2008. Entsiklopediya simvolov (Encyclopedia of Symbols). Moscow: Eksmo Publ., 1007. (In

Russian).

Ruzanov V. D. 2013. Metalloobrabotka na yuge Sredney Azii v epokhu bronzy (Metal-workIng In the South

of the Central Asia in the Bronze Age). Samarkand: Institute of Archaeology of the Uzbekistan Acade

my of Sciences, 347. (In Russian).

Sadikova S. A. 2021. Istoriya zarozhdeniya i sovershenstvovaniya vyazal’nogo dela tadzhikov (IV tysyache

letie do n.e. – pervaya polovIna XX v.) (History of the origin and development of the knitting craft of

the Tajiks (IV millennium BC – the fi rst half of the XX century). PhD Thesis. Dushanbe (In Russian).

Sagdullaev A. S., Abdullaev U. I., Matyaqubov Kh. Kh., Shajdullaev A. Sh., Togaev Zh. Eh. 2019. Bronza

va ilk temir davri yodgorliklarining geografiyasi va kartografiyasi (Bronza va ilk temir davri yodgor

liklarining geografiyasi va kartografiyasi). Toshkent: Turon-Iqbol Publ., 272.– 60

Sarianidi V. I. 1977. Drevnie zemledel’tsy Afganistana. Materialy Sovetsko-Afganskoy ekspeditsii 1969

gg. (Ancient agriculturalists of Afghanistan. Materials of the Soviet–Afghan expedition 1969

. Moscow: Nauka Publ., 172. (In Russian).

Sarianidi V. I. 1990. Drevnosti strany Margush (Antiquity of Margush country). Ashkhabad: Ylym Publ.,

(In Russian).

Sarianidi V. I. 2007. Necropolis of Gonur. In Inna Sarianidi (transl.). Athens, Κapon Editions Publ., 331 (In

English).

Sarianidi V. I., Dubova, N. A., Samurskiy, K. S. 2020. Treasures of ancient Margiana. Photoalbum. Mos

cow, 180. (In English).

Shaydullaev A. Sh. 2016. Sopolli madaniyati gliptikasida inson obrazi (Sopolli madaniyati gliptikasida

Inson obrazi). In O‘zbekiston arkheologiyasi (Uzbekiston arkheologiyasi). 1 (12). Samarqand, Publ.,

–98. (In Uzbek).

Shaydullaev A. Sh. 2017. Sopolli madaniyati gliptikasi va sfragistikasi (Glyptics and sphragistics of the

Sapalli culture). PhD Diss. Toshkent (In Uzbek).

Shaydullaev A. Sh. Sopolli madaniyati gliptikasida geometrik tasvirlar (Geometric images in the glyptics

of the Sopolli culture). O‘zbekiston arkheologiyasi (Uzbekiston arkheologiyasi).1 (14). Samarqand,

Publ., 43–50. (In Uzbek).

Shaydullaev A.Sh. 2013. Sopolli madaniyati muhr-tamgalari tipologiyasi (Sopolli madaniyati muhr-tam

galari tipologiyasi). In Uzbekiston tarikhining dolzarb muammolari yosh tadqiqotchilar talqinida

(Current problems of the history of Uzbekistan as interpreted by young researchers). Samarqand,

Publ., 26–34. (In Uzbek).

Shaydullaev Sh., Khuff D., Toyfer M. 1996. Otchet Sherabadskogo otryada za 1996 god (Uzbeksko-Ger

manskaya Baktriyskaya ekspeditsiya) (Report of the Sherobod detachment for 1996 (Uzbek–German

Bactrian expedition). Samarkand. Archive of the Institute of Archaeology of the Uzbekistan Academy

of Sciences. F. 5. D. 161 (In Russian).

Sherrow, V. 2006. Encyclopedia of hair: a cultural history. London: Greenwood publishing group, 1–11.

(In English).

Stančo L., Shaydullaev Sh., Bendezu Sarmiento J., Pažout A., Vondrova H. 2014. Kayrit Burial Site (South

Uzbekistan): Preliminary Report for Season 2014. Studia Hercynia XVIII/1–2. Рubl., 37. (In English).

Stančo L., Shaydullaev Sh., Bendezu-Sarmiento J., Lhuillier J., Kysela J., Shaydullaev A., Khamidov O.,

Havlík J., Tlustá J. 2016. PrelimInary Report on the Excavations at Burgut Kurgan in 2015. Studia

Hercynia XX/2. Рubl., 86–111. (In English).

Sverchkov L. M., Boroffka N. 2015. Materialy poseleniya ehpokhi pozdnej bronzy Molali. In O‘zbekiston

arkheologiyasi (Uzbekiston arkheologiyasi). Issue 10, № 1. Samarkand, 75–88. (In Russian).

Sverchkov L., Boroffka N., Lyune E., Rakhmanov U. V. 2013. Otchet Baysunskoy arkheologicheskoy ek

speditsii o raskopkakh poseleniya Molali v Altynsayskom rayone Surkhandar’inskoy oblasti v 2012

godu (Report of the Baysun archaeological expedition on the excavations of the Molali settlement in

Oltinsoy district of Surxondaryo region in 2012). Tashkent. Archive of the Institute of Archaeology of

the Uzbekistan Academy of Sciences. (In Russian).

Vinogradova N. M. 2020. In Lyonnet B., Dubova N. A. (eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.).

Routledge-London Pub., 635–664. (In English).

Xamidov O. A., Kattayeva G. Ch. 2024. Oks sivilizatsiyasi bo‘yicha 2023-yilda nashr etilgan yangi tad

qiqotlar: 2-qism (“Arxeologiya Yevraziyskix stepey” jurnali misolida) (New research published in 2023

on the Oxus civilization: Part 2 (in the journal “Archaeology of the Eurasian Steppe”). In O‘zMU xabar

lari (Bulletin from the National University of Uzbekistan). 1/3/1. Toshkent, 55–57.

O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2020. 3-zhild. Toshkent: O‘zbekiston millij entsiklopediyasi Publ., 687. (In

Uzbek).

O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2008. 4-zhild. Toshkent: O‘zbekiston millij ehntsiklopediyasi Publ., 606. (In

Uzbek).

O‘zbekiston millij ehntsiklopediyasi. 2005. Vol. 5. Toshkent: O‘zbekiston millij ehntsiklopediyasi Publ. (In

Uzbek). (In Uzbek).

Qanday qilib iqtibos keltirish mumkin

Xamidov, O., & Kattayeva, G. (2025). SOPOLLI MADANIYATI TO‘G‘NOG‘ICHLARI TIPOLOGIYASI. Oʻzbekiston Arxeologiyasi, 2(31), 37–62. https://doi.org/10.71414/2181-032X-2024-2-31-37-62
Ko'rishlar soni: 0